Etken ve edilgen çatılar

1a) “-um” son eki ve “te-” ön eki:

Ettirgen ekidir bunlar.. “x yapmak” gibi yardımcı fiillerin karşılığı olan ektir. Türkçe dilindeki “-la” ekine karşılık gelir, bir fiile başlamak anlamını verir, Etmek anlamını verir. Bir şeyi ele geçirmek anlamını verir. İki ekin de faaliyeti aynıdır aynı görevi görürler.

Eksiz örnek Türkçesi
Moşevaro Misafir
Mori Ölmek
Akvo Su
Pülo Havuz
Legi Okumak
Ekli örnek Türkçesi
Moşevarumi / Temoşevari Misafir etmek
Morumi / Temri Öldürmek
Akvumi / Teakvi Sulamak
Pülumi / Tepli Havuza girmek
Legumi / Telgi Okutmak

bir fiili başkasına yaptırtmak anlamını katmak için ise “te-…-um” sistemi kullanılır. Örneklerimize geçelim:

“Teumrumi = öldürtmek
Teakvumi = sulatmak
Telgumi = okutturmak”

2a) edilgen çatı ekleri: 

Bu eklerden “-iz” son eki ve “ie-“ ön eki türkçe dilindeki “-laşmak, hale gelmek” durumunun karşılığıdır yani edilgen ekidir. “-at” son eki ve “se-“ ön eki ise türkçe dilindeki “-ın, -il” eklerinin karşılığıdır denilebilir. (örneğin: yazılmak, görülmek, görünmek) şimdi diyeceksiniz ikisinin arasında ne fark var diye. Fark olmaz olur mu? Tabi ki de var. Örneğin:

Örnek verelim:

Sandati / sesandi = Kumlanmak
iesandi = Kum haline gelmek

Yani birinde maruz kalınma durumu var fakat (sandati), diğerinde ise başka bir nesnenin haline gelmek var (sandizi) Basit örnek mi istiyorsunuz: Fizik ve kimya durumunu buna örnek verebiliriz mesela:

Kağıdın yırtılması = fizik (“-At” ve “se-“ eki)
Kağıdın yanıp kül olması = kimya (“-iz” ve “ie-“ eki)

Örnekte verelim:

Yalın -at, se- -iz
Sandi (kum olmak) Sandati / sesandi(kumlanmak) Sandizi / iesandi (kum haline gelmek)
Mani (dokunmak) Manati / semni (dokunulmak) Manizi / iemni (dokunuş haline gelmek)
Skribi (yazmak) Skribati / seskribi (yazılmak) Skribizi / ieskribi (yazı haline gelmek)

Not = fiillerin bir çoğu için mantık yürüterek “-iz” veya “ye-“ eki kullanılmayabilir çünkü kullanılmasa da aynı anlama gelenler var. Bir kaçını inceleyelim şimdi:

Roti = çürümek (çürüyen bir şey doğal olarak çürük haline gelir)
Alii = başka olmak (başkalaşan bir şey doğal olarak başka olur)

sadece yeri ve zamanında kullanım lazım hepsi bu. Eski nomuli metinlerinde kullanılmıyordu “-iz” ve “ie-“ eki fakat yeni metinlere artık ekliyoruz son 1 yıldır. Son 1 yılda nomuli metinleri daha fazla artmıştır hatta.

“-at” eki “-lenmek” anlamına gelir yukarıda görüldüğü üzere “-atum” eki de “-lendirmek” ekini karşılar.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s