Diğer ekler

Burada diğer nomuli eklerimiz mevcuttur.

1) kötüleştirici ek:

Bu ekler “-ats” ve “-seh” son ekleridir bunlardan istenilen kullanılabilir birbirine alternatiftir bunlar.

Yalın hal Ekli hal
 Domo=ev Domatso/domseho = Baraka
Viro=adam Viratso/virseho = İşe yaramaz adam
Softa=Yumuşak Softatsa/softseha = Vıcık vıcık

Not = Bu ek kötüleştirici ektir. Azaltıcı, küçültücü ek olan “-EN” son eki başkadır.

2) “-er” son eki:

Bu ek “yapı taşı, en küçük parça durumunu belirtir. Örnek veriyoruz:

Eksiz Ekli
Fravo = ateş Fravero = kıvılcım
Barato = Kelime Baratero = Harf
Omano = insan Omanero = insan üreme hücresi*

*elbette ki insan 2 hücrenin birleşmesinden oluşur nomuli sistematiğinde bir hata yok çünkü bir dişileştirme ekimiz vardır omanero = eril insan üreme hücresi, Omaneroso = dişil insan üreme hücresi.

3) “-io” son eki:

Ülke adı yapar bu. Öyle zor bir ek filan da değil tablo yapma gereği de yok:

Türkio = Türkiye

4) yavru ekleri:

Bu durum için “-ed” veya “-vet” son ekleridir. Bu eklerden istenilen kullanılanilir.

Eksiz Ekli
Rexo=kral Rexedo/rexaveto=prens
Kelbo=köpek Kelbedo/kelbaveto=köpek yavrusu

Not 1: -ed son eki –vet son ekinden kıdemlidir. Örneğin “kralın oğlunun oğlu” sözünün karşılığı için “rexedveto” kullanılır
Not 2: dişi olan yavru içinse –edoso ya da –vetoso kullanılır.

5) alet yapma eki:

Bu ekler “-il” veya “-jias” ekleridir. Örneklerimize geçelim:

Ludo=oyun Ludilo/Ludjiaso = oyuncak
Skribi=yazmak Skribilo/skribjiaso = kalem

Not: iki ekin bir arada kullanımında –il son eki –jias son ekine nazaran kıdemlidir. Örneğin:audo=duyum, audilo=kulak/duyma aleti, Audiljiaso=kulaklık

6) Bir şey yapmaya değen “-esi” eki

Bu ek nomuli dilinde “-ant” ekidir.

Ami = sevmek Amatanta = sevilesi

7) Kap ekleri: 

Nomuli dilinde bu ekin karşılığı “-uh” veya “–dan” son ekleridir. İkisi de aynı işlevi görür. Örnek verelim:

Manaio=Para Manaiuho/manaidano=cüzdan

Not: iki ek bir arada kullanıldığında -uh son eki –dan son ekine nazaran daha kıdemlidir. Örneğin: manaiuho=cüzdan yani para kabı demek. Fakat manaiuhdano=cüzdan kabına kap amaçlı kullanılan nesne demek mesela “cep” demek

8) nizam isimleri 

Bir öğretinin, sistemin belirtilme halidir bu. Türkçedeki –izm, -ist gibi eklerin karşılığıdır. Bu ekler “-ud” ve –udan” ekleridir. Misallere geçelim

Nomuludo Nomulizm
Komprenudano Anlayışçı

9) yönetici, lider yapıcı ek:

Bu ek nomuli dilinde “ki-“ ön ekidir. Örnekler verelim şimdi:

Uro = şehir Kiuro = vali
Urako = belediye Kiurako = Belediye başkanı
Stato = devlet Kistato = devlet başkanı
Videgoro = bakan Kivdegoro = başbakan

NOT: “aki-” eki ise “lider olmayan” anlamını katar. Örneğin:
akistatulo = devlet başkanı olmayan kişi

10) dişileştirici ekler: 

Bu ekler“-os” ve “-et” son ekleridir. Her iki ekte aynı manayı verir dişileştirme yapar

Eril Dişil
Rexo = kral Rexoso / Rexeto = kraliçe
Rexedo = prens Rexedoso / Rexedeto = prenses
Kitto = başkan Kittoso / Kitteto = kadın başkan
Amiko = arkadaş Amikoso / Amiketo = kız arkadaş

11) şey ekleri

Bu 3 ekin (-üm, -oç, -al) her biri tamamen aynı görevi görür en ufak bir farkı bile yoktur birbirlerinden. Kökle ilgili başka bir anlam çıkartırlar “bir şeyin bir şeyi” anlamı verirler diyelim kısaca. Örneklere de geçelim bu arada:

Yalın -üm -oç -al
Overo = küre Overümo = top Overoço = top Overalo = top
Faki  = yapmak Faküma = yapay Fakoça = yapay Fakala = yapay
Manji = yemek Manjümo = yiyecek Manjoço = yiyecek Manjalo = yiyecek

12) eski bir şeyi belirten ek:

Bu ek nomuli dilinde “es-“ ön ekidir 

Amulo (sevgili) Esamulo (eski sevgili)

Not: eskiyi belirtmek için “oltena = eski” sözü de kullanılabilir. Oltena amulo = eski sevgili şeklinde.

13) “KON-“ ön eki:

Bu ek “tek seferde yapmak, direkt yapmak” anlamlarını verir.

Nomuli Türkçe
Gli Yutmak
Kongli Tek seferde yutmak
Demokraçio demokrasi
Kondemokraçio Doğrudan demokrasi

14) ahlak dışı yapan ek: 

Bu ekler“po-“ veya “har-“ ön ekidir. İki ekte aynı manaya gelir.

Nomuli Türkçe
Barato Kelime
Pobrato/harbarato Küfür
Laborhoto Ücret
Polborhoto/Harlaborhoto rüşvet

15) yanlış, hatalı, çarpık yapma eki: 

Bu ek “na-“ ön ekidir.

Nomuli Türkçe
Skribi yazmak
Naskribi Hatalı yazmak

16) yineleme eki:

Bu ek “re-“ ön ekidir.

Nomuli Türkçe
Töni dönmek
Retni Geri dönmek

17) mekan yapıcı ek

Bu ekler “-eh” ve “-gah” son ekidir. İki ekte aynı manaya gelir. Örneklere geçelim:

Nomuli Türkçe
Kelbo köpek
Kelbeho/Kelbgaho Köpek kulübesi

Not: eğer iki ek bir arada kullanılırsa –eh son eki daha rütbelidir. Örneğin kelbeho=köpek kulübesi manasına gelir, “Kelbehgaho” ise köpek kulübesinin mekanı manasına gelir 

18) bir işi yapan eki 

Bu ekler“-or” veya “-kar” son ekidir. İki ekin de fonksiyonu birdir isteyen istediğini kullanabilir

Nomuli Türkçe
Sali Satmak
Saloro/Salkaro satıcı

19) işteşlik eki

Bir işi birlikte yapmak ekidir “-eş” son ekidir bu ek.

Eksiz Ekli
Pedi = yürümek Pedeşi = birlikte yürümek
Pedegi =koşmak Pedegeşi = koşuşmak
Vidi = görmek Videşi = görüşmek

20) dil yapıcı eki: 

Bu ek “-im” son ekidir. örneğin:

Frankimo = fransızca

21) “-esk” eki:

Bu ek nomuli dilinde “-den korunmak” anlamını veren bir ektir:

Nomuli Türkçe
Fravo Ateş
Fraveski Ateşten korunmak

22) engel eki 

Bu ek “-ob” ekidir ve nomuli dilinde engel belirten ektir.

Eksiz Ekli
Sabo (konuşma) Sabobo (konuşma engeli)
Zako (zihin) Zakobula (zihinsel engelli)

Not = “-ob” yerine “-pön” eki de kullanılabilir zaten pön = yasak demektir. Yani bu ek hem engel hem yasak anlamını verir.

23) çift anlamı veren ek:

Bu ek “bi-” ön ekidir. örneğimizi kısaca verelim:

Linguo = dil

Bilingua = çift dilli.

24) istenmeyen oluşturma eki:

Bu ek bir şeyin istenmediğini belirtir. “NON-” ön eki bu ektir.

Nomuli Türkçe
Viro adam
Nonviro İstenmeyen adam

25) “-ak” ve “-ev” son eki: 

Bu ekler türkçe dilindeki “-sal, -sel” ekiyle aynı işlevi görür ya da dilimizdeki arapça kökenli “-i” son ekli kelimelerin son ekinin görevini görür. İki ekin de fonksiyonu aynıdır.

Nomuli Türkçe
Aktaganaka / aktaganeva Hayvansal
Çemiaka/çemieva Kimyevî
Nadaraka/Nadareva doğal

26) kılık, şekil anlamı veren ek: 

Bu ek “-zi” son ekidir. örneklerimize geçelim:

Nomuli Türkçe
Femino Kadın
Feminzia Kadın kılıklı
Feminzie Kadın klığında

Not = evet evet “-form” ekini de kullanabilirsiniz çünkü formo demek şekil demektir.

27) “…aracılığıyla”anlamını veren ek:

“-ese” eki bu ektir. Örnek verelim:

Mia amiko Arkadaşım
Mia amikese Arkadaşım aracılığıyla

Bu ek yerine “für” prepozisyonu da kullanılabilir. Yani

Mia amikese = für mia amikese

Aynı kapıya çıkar.

28) benzer belirten ek:

“-OID, -ŞIAN” ekleri bu eklerdir. Örneklerimizi verelim:

Yalın -oid -şian
Omano = insan Omanoida = insansı Omanşiana = insansı
Ageio = acı Ageioida = acımsı Ageişiana = acımsı
ialeva = sarı ialevoida = sarımtrak ialevşiana = sarımtrak
Floro = çiçek Floroida = çiçek gibi Florşiana = çiçek gibi

29) seven kişi ekleri 

“-fila” son eki ve “amirea, amula” ekleri (bu iki ek ami = sevmek kelimesinden gelir) seveni belirtir. Türkçedeki “-cıl” ekinin de karşılığıdır hatta.

Örneğin:

-fila -amirea -amula Anlamı
Omanfila Omanamirea Omanamula İnsancıl
Aktaganfila Aktaganamirea Aktaganamula hayvansever

30) bağ, bağlantı anlamı veren ek 

Bu ek “-mek” son ekidir. hayır türkçedeki mastarla alakası yok. Şimdi göstereceğim örneğin:

Noreso akrabalık
Noresmeko Akrabalık bağı

31) iktidar, egemenlik manası veren ek:

“-kraço” eki ve “-iraho” eki bu ektir. Örneklere geçelim;

Pablikkraço Halk iktidarı
Öniraho monarşi

32) “-den yapılmış” eki

Bu ek “-ien” ekidir.

Arbo Ağaç
Arbiena Ağaçtan yapılmış
Torao Torba
Toraiena Torbadan yapılmış

33) bir şeyin kısaltılmışı, özeti manasını veren ek: 

Bu ek “-kiur” son ekidir. gelsin örnekler:

Kelime anlamı
Libro Kitap
Librakiuro Kitap özeti
Diço Söz
Diçkiuro Kısaltılmış deyiş
Reklamlar

Mübalağa ölçüsü

mübalağa ölçüsü

Mübalağa ölçüsü bir fiili çokça yapanlar için kullanılır. Bu ölçü kök fiile getirilir. Çok okuyan demek için “okumak” fiiline getirilir. Ölçü olarak “nemmil” kullanılır. Misallere geçelim

Fiil Mübalağasız Mübalağalı
Legi=okumak Melga=okuyan Melliga=çok okuyan
Keti=yazmak Mekta=yazan Mekkita=çok yazan
İri=gitmek Meira=giden Merria=çok giden
Lipazi=lazım olmak Elpaza=lazım olan Eleppiza=çok lazım olan*

*3 sessiz harf yan yana olmaz. Ölçü sistemlerinde böyle durumlarda e harfinden yardım alınır.

Olma durumluğu

Olma durumu ekidir bu ek nomuli’de “-ES” veya “-HAL” son eki ile karşılanır. Bu ekler aynı fonksiyondadır. Örneklerimize geçelim şimdi:

Nomuli örneği Türkçe anlamı
Libera=özgür Libereso/Liberhalo=özgürlük
Rexo=kral Rexeso/Rexhalo=krallık

Biliyor muydunuz?: -eso son eki –hal son ekine oranla rütbelidir. Örneğin “insanlık hali” kelimesinin anlamı “omaneshalo” dur. İki ek bir arada kullanılınca “-eso”nun rütbesi vardır.

olma durumu için i+a ölçüsü

Nomuli alfabesiyle bu ölçüyü gösterirsek nimal ölçüsü buna örnek teşkil edebilir. Yani nomuli’den nimali gibi. Misallere geçelim;

Sade örnek Ölçülü örnek
Rexo=kral Rixao=kraliyet

Eğer misalimiz libera olsaydı yine ölçünün kaidesi değişmezdi. Ölçüde kelimedeki sessiz harfler dikkate alınır ve hep her sessizden sonra e sesi geliyormuş gibi düşünülür.

Özellik sağlayıcılar

Eki tanıtırken aslında nasıl bir şey olduğunu söylüyoruz özellik sağlaYAN diyerek. Nomuli’de bu ek 2 tiptir.

“–ul” son eki ve “ma-” ön eki:

Bu ek bir özelliği sağlayan insan manasını vermektedir. “-uloso” eki ise dişileştirir tabi. iki ekin de niteliği aynıdır. Örneğimizi de verelim hele:

Nomuli Türkçe
Sabi Konuşmak
Sabulo / Masbo Konuşan

 “–ad” son eki ve “e-” ön eki:

Bu ekler ise bir özelliği sağlayan fakat insan olmayan şeyleri belirtmek amacıyla kullanılır. iki ekin de niteliği aynıdır. Örnek verelim:

Nomuli Türkçe
Perati Kapanmak
Peratada doro / epratada doro Kapanan kapı

Bu kadar basit yani aralarındaki farklar.

Akrabalık belirtme

evlilikle doğan akrabalık eki:                                                       

Bu ekler “ve-“ ön eki ve “gugen-” ön ekidir ikisi de aynı manaya gelir örnek verelim:

Padro=baba Vepadro/gugenpadro=kayınbaba
Birödero=birader Vebrödero/gugenbirödero=kayınbirader

b) genel akraba yapan sistem

Genel manada akraba yapan sistem kayın- sistemi değildir evlilikle doğan değil geneldir yani bir şeyin akrabası manasını verir. Bunun için  yani namlo ölçüsü kullanılır. Şimdi bu ölçüyle ilgili misallere geçiyoruz

Kelime Ölçülü hal Mana
Ahmet Ahameto Ahmetin akrabası
Kelbo Kalbo Köpeğin akrabası
Amiko Amako Arkadaşımın akrabası
Doçoro Daçro Öğretmenin akrabası
Ali Alio Alinin akrabası
Mariposo Marposo Kelebeğin akrabası

Grup ekleri

Grup üyesi belirtme

“-AN” son eki bir gruptan, topluluktan, memleketten oluş belirten ektir. Günlük hayatta kendi dilimizde de karşımıza çıkıyor hatta. Aklınıza gelmiştir ama örneksiz olmaz:

Yalın hal Ekli hal
Türkio = Türkiye Türkiano = Türkiyeli
Sivas = Sivas Sivasano = Sivaslı
Divido = Parti Dividano = Parti üyesi

grup üyesi yapıcı ölçü

Grup üyesi ekimiz için veznimiz “nemelli” veznidir. Açıklamak için misallerimize geçelim;

Yalın hal Ekli hal
Türkio Türkiiio
Sivas Sivassio
Divido Dividdio

Grup, topluluk sürü belirten ek:

“-AR” ve “-JUS” son ekleri bu eklerin işlevini görür. Bir şeyin grup, topluluk ve sürüsünü belirtmekte kullanılır. Örneklerimize geçelim:

Yalın hal Ekli hal
Arbo=ağaç Arbaro/arbajuso=orman
Barato=kelime Barataro/Baratjuso=sözlük
Omano=insan Omanaro/Omanjuso = halk
Lineo=hat Linearo/Linejuso = Ağ

Grup, topluluk sürü belirten ek:

“-AR” ve “-JUS” son ekleri bu eklerin işlevini görür. Bir şeyin grup, topluluk ve sürüsünü belirtmekte kullanılır. Örneklerimize geçelim:

Yalın hal Ekli hal
Arbo=ağaç Arbaro/arbajuso=orman
Barato=kelime Barataro/Baratjuso=sözlük
Omano=insan Omanaro/Omanjuso = halk
Lineo=hat Linearo/Linejuso = Ağ

Biliyor muydunuz?: -ar son eki –jus son ekine oranla daha rütbelidir mesela “linearo” ağ demektir fakat ağ topluluğu derken “linearjuso” denmelidir. İki ek bir arada kullanılacaksa –ar son eki rütbe sahibidir.

çoklulaştırma eki: 

Bu ek “-blo” son ekidir. örneğimize geçelim:

Nomuli Türkçe
Trio üç
Trioblo üçlü

Grup olarak “-şerli” eki: 

Bu ek nomuli’de “-one” ekidir. örneğimize geçelim:

Nomuli Türkçe
Trio üç
Trione üçerli

Not = tabiki “Trie = üç olarak” diye kullanılsa da olur çünkü zarf ekidir.

Somut ve soyut yapımı

Soyut 5 duyuyla(görme, duyma, dokunma, tatma, koklama) algılanamayan kavramlara denir kavram kelimesinin bile kendisi soyut bir kelimedir hatta. Soyuttan somut somuttan soyut türetme demek maneviyi maddiye maddiyi maneviye çevirme durumudur. Evvela nomulide soyut somuta nasıl çevirilir bakalım;

Soyutu somuta çevirme;

-ru son ekiyle veya  ölçü sistemiyle yapılır. Hemen örneklendirelim;

Soyut şey ve manası somutlaştırılmışı
Amego (aşk) Amegruo / armeugo
Beteko(güven) Betekruo / Berteuko
Dureso (güzellik) Duresruo / Dureuso
Valianeso (cesaret) Valianesro / valriauneso

Soyutu somutlaştırmak mesela güzellik kelimesini ele alarak örnek verelim bir insanı güzellik kelimesinin ete kemiğe bürünmüş hali gibi göstermek şeklinde gösterilebilir. Yahu bu adam tam bir cesaret derkenki gibi. Cesur değil cesaretin ta kendisi yani.

Somutu soyuta çevirme;

-men son ekiyle yahut me+en ölçüsüyle oluşturulur. Bir şeyi manevileştirir soyutlaştırır. Örneğin;

Somut şey ve manası Soyut hali
vidakvo (gözyaşı) vidakvameno / vimedakenvo (ağlama hissi)
Sovarto (destek) Sovartmeno / Somevarento (manevi destek)
Tekano (dünya) Tekanmeno / Temekaenno (manevi dünya)