Soyut ve somut arası geçişler

SOYUTTAN SOMUT VE SOMUTTAN SOYUT TÜRETME

Soyut 5 duyuyla(görme, duyma, dokunma, tatma, koklama) algılanamayan kavramlara denir kavram kelimesinin bile kendisi soyut bir kelimedir hatta. Soyuttan somut somuttan soyut türetme demek maneviyi maddiye maddiyi maneviye çevirme durumudur. Evvela nomulide soyut somuta nasıl çevirilir bakalım;

Soyutu somuta çevirme;

-ru son ekiyle veya r+u ölçü sistemiyle yapılır. Hemen örneklendirelim;

Soyut şey ve manası somutlaştırılmışı
Amego (aşk) Amegruo / armeugo
Beteko(güven) Betekruo / Berteuko
Dureso (güzellik) Duresruo / Durreuso
Valianeso (cesaret) Valianesro / valriauneso

Soyutu somutlaştırmak mesela güzellik kelimesini ele alarak örnek verelim bir insanı güzellik kelimesinin ete kemiğe bürünmüş hali gibi göstermek şeklinde gösterilebilir. Yahu bu adam tam bir cesaret derkenki gibi. Cesur değil cesaretin ta kendisi yani.

Somutu soyuta çevirme;

-men son ekiyle yahut me+en ölçüsüyle oluşturulur. Bir şeyi manevileştirir soyutlaştırır. Örneğin;

Somut şey ve manası Soyut hali
vidakvo (gözyaşı) vidakvameno / vimedakenvo (ağlama hissi)
Sovarto (destek) Sovartmeno / Somevarento (manevi destek)
Tekano (dünya) Tekanmeno / Temekaenno (manevi dünya)
Reklamlar

Mi diçus min

NOMULI

Mi diçus min temmeç öno kuatrakamra vesperi
venetta maie şpazumadon de tu ventore
en tu vaçoro marra bilüeston
arbarra esuxeston en tu trevoroar
de tu kisrumito florra amlireston
turabba uvheson en tu enturabito
de tu tadito manejja entegron

mi diçus min tu por mi
hevaho sine lipaza
nano sine muvhesa
akvoida tu öno alaamali
tu segvaleç, tu segvaleç

mi diçus min
belavi el mi amuleto belavi
domoej tu kevesi gardenoej sprango
an manjamezoej uanva viiano
mi en tu vitore
tu en mi dominoraar
Livi mi diçi pulkesan
venettese flumennese bireddese ese.
takkeç poste öno tako
si sonon tu neteblireus
venetta flumenna biredda soneç
şeri min mi morime
ese reazüati müsterihi
gravej insekettek telgegumiro pulkesan
an de go poste
reaudita tako sonon şomtumaiej
tezkuri min önehtaki
midahehek şüdimo tun sörçoro

podoro:jahit sétké taranjé

TÜRKÇE

Desem ki vakitlerden bir Nisan akşamıdır, 
Rüzgarların en ferahlatıcısı senden esiyor, 
Sende seyrediyorum denizlerin en mavisini, 
Ormanların en kuytusunu sende gezmekteyim, 
Senden kopardım çiçeklerin en solmazını, 
Toprakların en bereketlisini sende sürdüm, 
Senden tattım yemişlerin cümlesini.

Desem ki sen benim için, 
Hava kadar lazım, 
Ekmek kadar mübarek, 
Su gibi aziz bir şeysin; 
Nimettensin, nimettensin!

Desem ki… 
İnan bana sevgilim inan, 
Evimde şenliksin, bahçemde bahar; 
Ve soframda en eski şarap. 
Ben sende yaşıyorum, 
Sen bende hüküm sürmektesin. 
Bırak ben söyleyeyim güzelliğini, 
Rüzgarlarla, nehirlerle, kuşlarla beraber. 
Günlerden sonra bir gün, 
Şayet sesimi farkedemezsen, 
Rüzgarların, nehirlerin, kuşların sesinden, 
Bil ki ölmüşüm. 
Fakat yine üzülme, müsterih ol; 
Kabirde böceklere ezberletirim güzelliğini, 
Ve neden sonra 
Tekrar duyduğun gün sesimi gökkubbede, 
Hatırla ki mahşer günüdür 
Ortalığa düşmüşüm seni arıyorum.

şair: cahit sıtkı tarancı

Amegek amuami

NOMULI
 
agnumi farkefi amegek amego ganavadi
Amegavado ganita mundfami
 
Farkefi avni ameston doloro amegej ker momente
hu vanite ameston dolora amego apragmi
 
ker abrua pulko manej öno kurvabeçilon erfalo
Ker slibnerionej öno velenisnaki
 
Pulke sevdire visahhon pulekka ese
pulke vidatsumitos amesetton elgerii
 
amego enek tormentiton şeroro hu
ker hu min ameguli gönon ah an muani
 
azikri pulka vidulla akion
hemo diçe ahdati hu trinkites sangi
 
veni diçus fuzuli min pulekkej fedelto ari
ahdati min podordiço albede jeleni
 
TÜRKÇE
 
Can verme sakın aşka aşk afeti candır
Aşk afeti can olduğu meşhuru cihandır
 
Sakın isteme sevdayı gam aşkta her an
Kim istedi sevdayı gamlı aşk ziyandır
 
Her ebrulu güzel elinde bir hançeri honriz
Her zülfü siyah yanında bir zehirli yılandır
 
Yahşi görünür yüzleri güzellerin emma
Yahşi nazar ettikte sevdaları yamandır
 
Aşk içre azap olduğu bilirem kim
Her kimseki aşıktır işi ahü figandır
 
Yadetme güzel gözlülerin merdümi çeşmin
Merdüm deyip aldanma kim içtikleri kandır
 
Gel derse Fuzuli ki güzellerde vefa var
Aldanmaki şair sözü elbette yalandır.

Alp er tunga sagusu

NOMULI

Alp er tunga ço morite?
Beata mundo ço resite?
Destino Revnegon ço adeptite?
Nunke kardo jertatire

Destino purzeno tevdite
Sekra trapo longmite
Sorro soron teşşite
Makgo genfe felhire

Virro loboide vuhites
Diçegeşe zalçolarron jertites
Uzlizita sonese lamentumites
Vido dummese setratire

Sorro höresson telfe venites
Voro tehon tekfite
Teha immo an visahho alevite
Tehek zivorono zöratimi

Temo entegrege kesratite
Debollo lazoo muggite
Artimo reasite
Munda soro tsoforme laire
Destina takko kuike besire
Hemforzon debolumire
En mundo hemmon asumire
Teho kegus ple besatires

Şera an menta abnizite
Onversa hörso, Navo usek adeptite
atpo an artima ato rotite
Gradek tançe kontinumatores
Munda venitalo tsoforme
Retro entegro ela beheno
Gex vene öno guko remus
Manatta teto sehralire

Köngülon neite
Septose ajo muajumite
Besita takkon sörçore
Nuiute take sörçatore

ESKİ TÜRKÇE

Alp Er Tunga öldi mü
İsiz ajun kaldı mu
Ödlek öçin aldı mu
Emdi yürek yırtılur

Ödlek yırag közetti
Ogrı tuzak uzattı
Begler begin azıttı
Kaçan kalı kurtulur

Ulşıp eren börleyü
Yırtıp yaka urlayu
Sıkrıp üni yurlayu
Sıgtap közi örtülür

Begler atun argurup
Kadgu anı turgurup
Mengzi yüzi sargarup
Körküm angar törtülür

Ödlek arıg kevredi
Yunçıg yavuz tavradı
Erdem yeme savradı
Ajun begi çertilür

Ödlek küni tavratur
Yalnguk küçün kevretür
Erdin ajun sevritür
Kaçan takı ertilür

Bilge bögü yançıdı
Ajun atı yençidi
Erdem eti tınçıdı
Kerge tegip sürtülür

Ögreyüki mundak ok
Munda adın tıldak ok
Atsa ajun ograp ok
Taglar başı kertilür

Könglüm için örtedi
Yitmiş yaşıg kartadı
Kiçmiş ödik irtedi
Tün kün keçip irtelür

Olmak ya da olmamak / esti aut anesti

Olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu! 
Düşüncemizin katlanması mı güzel,
Zalim kaderin yumruklarına, oklarına
Yoksa diretip bela denizlerine karşı
Dur, yeter! Demesi mi? 
Ölmek, uyumak sadece! Düşünün ki uyumakla yalnız
Bitebilir bütün acıları yüreğin,
Çektiği bütün kahırlar insanoğlunun.
Uyumak, ama düş görebilirsin uykuda, o kötü! 
Çünkü ölüm uykularında,
Sıyrıldığımız zaman yaşamak kaygısından,
Ne düşler görebilir insan, düşünmeli bunu.
Bu düşüncedir uzun yaşamayı cehennem eden.
Kim dayanabilir zamanın kırbacına? 
Zorbanın kahrına, gururunun çiğnenmesine,
Sevgisinin kepaze edilmesine
Kanunların bu kadar yavaş
Yüzsüzlüğün bu kadar çabuk yürümesine
Kötülere kul olmasına iyi insanın
Bir bıçak saplayıp göğsüne kurtulmak varken? 
Kim ister bütün bunlara katlanmak
Ağır bir hayatın altında inleyip terlemek
Ölümden sonraki bir şeyden korkmasa,
O kimsenin gidip de dönmediği bilinmez dünya
Ürkütmese yüreğini? 
Bilmediğimiz belalara atılmaktansa
Çektiklerine razı etmese insanı? 
Bilinç böyle korkak ediyor hepimizi:
Düşüncenin soluk ışığı bulandırıyor
Yürekten gelenin doğal rengini.
Ve nice büyük, yiğitçe atılışlar
Yollarını değiştirip bu yüzden.
Bir iş, bir eylem olma gücünü yitiriyorlar.

Yolcu / vioro

Tsotake fina şano morite für soho
Fina roso molite, fina folio sethite
Da Luno nubba intrek sekmite
Fina amiko ârtelek majirite

Öno tso iuliio resite teseihej
Gex min moremon veitore kiça öno rumeiej
Öno katra akvo axambole kiça öno buneiej
Öno gravi vanite dosa öno ovenej

Kefon kuestulo ço oki tso ajsihavek
Kuestires öno take tsa kelkon el iu
Vanula tso naşa öno bidçek
Tibire pukuren kiça öno kozek

—-

Bugün son sinek de soğuktan öldü
Son gül soldu,son yaprak döküldü
Ay bulutların içine gömüldü
Son ahbap da diyar-ı ahirete göçtü

Bir bu heyhula kaldı buracıkta
O da ölümünü bekliyor küçük bir odacıkta
Bir damla su misali küçük bir kovacıkta 
Bir mezardır istediği düz bir ovacıkta

Halini soran yok mu bu kimsesize 
Sorarlar bir gün bunun hesabını size
Muhtaç bu garip bir çift söze
Basar bağrını küçük bir köze

cemil meriçin şiiridir

Metore

multe hemmo de lozo metito por de amo metore.
de amati metore, hanton por amato adnie avdito por.
Menti metore, kuestuleso jelebison por.
De sabi metore de kritikati metito por.
Senetton de anetumi metore, de eniorati metito por.
De muaji metore juvesvalon aşrito por.
de porketati metore, el mundo bonalo agvito por.
An de moro metore en maino viton aşrito por.

—-

İnsanların çoğu kaybetmekten korktuğu için, sevmekten korkuyor.
Sevilmekten korkuyor, kendisini sevilmeye layık görmediği için.
Düşünmekten korkuyor, sorumluluk getireceği için.
Konuşmaktan korkuyor, eleştirilmekten korktuğu için.
Duygularını ifade etmekten korkuyor, reddedilmekten korktuğu için.
Yaşlanmaktan korkuyor, gençliğinin kıymetini bilmediği için.
Unutulmaktan korkuyor, dünyaya iyi birşey vermedigi için.
Ve ölmekten korkuyor aslında yaşamayı bilmediği için.

william shakespeare